CHAPTER 4

सामान्य नियम
1. चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाद्यं गुरौ द्विजाः   । द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ ४.१ ॥
2. वेदविद्याव्रतस्नाताञ्श्रोत्रियान् गृहमेधिनः  । पूजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत् ॥ ४.३१ ॥
3. शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना  । संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः  ॥ ४.३२ ॥
4. कॢप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः  । स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च  ॥ ४.३५ ॥
5. वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्  । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले  ॥ ४.३६ ॥
6. नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदा चन  । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्  ॥ ४.३७ ॥
7. न लङ्घयेद्वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्च वर्षति  । न चोदके निरीक्षेत स्वरूपमिति धारणा  ॥ ४.३८ ॥
8. मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्  । प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्  ॥ ४.३९ ॥
9. नाश्नीयाद्भार्यया सार्धं नैनामीक्षेत चाश्नतीम्  । क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम्  ॥ ४.४३ ॥
10. नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृताम्  । न पश्येत्प्रसवन्तीं च तेजस्कामो द्विजोत्तमः  ॥ ४.४४ ॥
11. नान्नमद्यादेकवासा न नग्नः स्नानमाचरेत् । न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे  ॥ ४.४५ ॥
12. न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते  । न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन  ॥ ४.४६ ॥
13. न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नपि न स्थितः  । न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके  ॥ ४.४७ ॥
14. वाय्वग्निविप्रमादित्यमपः पश्यंस्तथैव गाः  । न कदा चन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम्  ॥ ४.४८ ॥
15. तिरस्कृत्योच्चरेत्काष्ठ- लोष्ठपत्रतृणादिना  । नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः  ॥ क्४.४९॥
16. मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्यादुदङ्मुखः  । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ संध्यायोश्च यथा दिवा  ॥ क्४.५०॥
17. छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः  । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधभयेषु च  ॥ क्४.५१॥
18. प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम्  । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः  ॥ क्४.५२ ॥
19. नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम्  । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ ४.५३ ॥
20. अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमभिलङ्घयेत् । न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधमाचरेत् ॥ ४.५४ ॥
21. नाश्नीयात्संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् । न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोऽपहरेत्स्रजम्  ॥ ४.५५ ॥
22. नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा  ॥ ४.५६ ॥
23. नैकः सुप्याच्छून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत् । नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः  ॥ ४.५७ ॥
24. अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ  । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिनं पाणिमुद्धरेत् ॥ ४.५८ ॥
25. न वारयेद्गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्य चित् । न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्य चिद्दर्शयेद्बुधः  ॥ ४.५९ ॥
26. नाधर्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम्  । नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥ ४.६० ॥
27. न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते  । न पाषण्डिगणाक्रान्ते नोपस्षृटेऽन्त्यजैर्नृभिः  ॥ ४.६१ ॥
28. न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् । नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः  ॥ ४.६२ ॥
29. न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् । नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली  ॥ ४.६३ ॥
30. न नृत्येदथ वा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्]  । नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तो विरावयेत् ॥ ४.६४ ॥
31. न पादौ धावयेत्कांस्ये कदा चिदपि भाजने  । न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते  ॥ ४.६५ ॥
32. उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च  ॥ ४.६६ ॥
33. नाविनीतैर्भजेद्धुर्यैर्न च क्षुध्व्याधिपीडितैः  । न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः  ॥ ४.६७ ॥
34. विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितैः  । वर्णरूपोपसंपन्नैः प्रतोदेनातुदन् भृशम्  ॥ ४.६८ ॥
35. बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथासनम्  । न छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्  ॥ ४.६९ ॥
36. न मृल्लोष्ठं च मृद्नीयान्न छिन्द्यात्करजैस्तृणम्  । न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यामसुखोदयम्  ॥ ४.७० ॥
37. लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः  । स विनाशं व्रजत्याशु सूचकाशुचिरेव च  ॥ ४.७१ ॥
38. न विगर्ह्य कथां कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् । गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम्  ॥ ४.७२ ॥
39. अद्वारेण च नातीयाद्ग्रामं वा वेश्म वावृतम्  । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ४.७३ ॥
40. नाक्षैर्दीव्येत्कदा चित्तु स्वयं नोपानहौ हरेत् । शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने  ॥ ४.७४ ॥
41. सर्वं च तिलसंबद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ  । न च नग्नः शयीतेह न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत् ॥ ४.७५ ॥
42. आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् । आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ४.७६ ॥
43. अचक्षुर्विषयं दुर्गं  न प्रपद्येत कर्हि चित् । न विण्मूत्रमुदीक्षेत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ॥ ४.७७ ॥
44. अधितिष्ठेन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः  । न कार्पासास्थि न तुषान् दीर्घमायुर्जिजीविषुः  ॥ ४.७८ ॥
45. न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः  । न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः  ॥ ४.७९ ॥
46. न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः  । न स्पृशेच्चैतदुच्छिष्टो न च स्नायाद्विना ततः  ॥ ४.८२ ॥
47. केशग्रहान् प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् । शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किं चिदपि स्पृशेत् ॥ ४.८३ ॥
48. यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः  । स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्  ॥ ४.८७ ॥
49. श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि  । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान्  ॥ ४.९५ ॥
50. मध्यंदिनेऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम्  । संध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम्  ॥ ४.१३१ ॥
51. उद्वर्तनमपस्नानं विण्मूत्रे रक्तमेव च  । श्लेश्मनिष्ठ्यूतवान्तानि नाधितिष्ठेत्तु कामतः  ॥ ४.१३२ ॥
52. वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः  । अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितं  ॥ ४.१३३ ॥
53. न हीदृशमनायुष्यं लोके किं चन विद्यते  । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्  ॥ ४.१३४ ॥
54. क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम्  । नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदा चन  ॥ ४.१३५ ॥
55. एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम्  । तस्मादेतत्त्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान्  ॥ ४.१३६ ॥
56. नात्मानमवमन्येत पुर्वाभिरसमृद्धिभिः  । आ मृत्योः श्रियमन्विच्छेन्नैनां मन्येत दुर्लभाम्  ॥ ४.१३७ ॥
57. सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम्  । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः  ॥ ४.१३८ ॥
58. भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् । शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केन चित्सह  ॥ ४.१३९ ॥
59. नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते  । नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह  ॥ ४.१४० ॥
60. हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोऽधिकान्  । रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ ४.१४१ ॥
61. न स्पृशेत्पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गोब्राह्मणानलाण् । न चापि पश्येदशुचिः सुस्थो ज्योतिर्गणान् दिवा  ॥ ४.१४२ ॥
62. स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु  ॥ ४.१४३ ॥
63. अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः  । रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ ४.१४४ ॥
64. मङ्गलाचारयुक्तः स्यात्प्रयतात्मा जितेन्द्रियः  । जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः  ॥ ४.१४५ ॥
65. दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम्  । उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥ ४.१५१ ॥
66. मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम्  । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्  ॥ ४.१५२ ॥
67. अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम्  । कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ ४.१५४ ॥
68. श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्निबद्धं स्वेषु कर्मसु  । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः  ॥ ४.१५५ ॥
69. आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः  । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम्  ॥ ४.१५६ ॥
70. दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः  । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च  ॥ ४.१५७ ॥
71. सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः  । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति  ॥ ४.१५८ ॥
72. यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् । यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः  ॥ ४.१५९ ॥
73. सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम्  । एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः  ॥ ४.१६० ॥
74. यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः  । तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ ४.१६१ ॥
75. आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम्  । न हिंस्याद्ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः  ॥ ४.१६२ ॥
76. नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्  । द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत् ॥ ४.१६३ ॥
77. परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ  ॥ ४.१६४ ॥
78. अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम्  । हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते  ॥ ४.१७० ॥
79. न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकानां पापानामाशु पश्यन् विपर्ययम्  ॥ ४.१७१ ॥
80. नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव  । शनैरावर्त्यमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति  ॥ ४.१७२ ॥
81. यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु  । न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः  ॥ ४.१७३ ॥
82. अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति  । ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति  ॥ ४.१७४ ॥
83. सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत्सदा  । शिष्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाग्बाहूदरसंयतः  ॥ ४.१७५ ॥
84. परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ  । धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसंक्रुष्टमेव च  ॥ ४.१७६ ॥
85. न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः  । न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः  ॥ ४.१७७ ॥
86. येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः  । तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति  ॥ ४.१७८ ॥
87. ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः  । बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः  ॥ ४.१७९ ॥
88. मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया  । दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ॥ ४.१८० ॥
89. एतैर्विवादान् संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते  । एतैर्जितैश्च जयति सर्वांल्लोकानिमान् गृही  ॥ ४.१८१ ॥
90. आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः  । अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य च र्त्विजः  ॥ ४.१८२ ॥
91. जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः  । संबन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ  ॥ ४.१८३ ॥
92. आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः  । भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः  ॥ ४.१८४ ॥
93. छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम्  । तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासंज्वरः सदा  ॥ ४.१८५ ॥
94. प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् । प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति  ॥ ४.१८६ ॥
95. न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे  । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा  ॥ ४.१८७ ॥
96. हिरण्यं भूमिमश्वं गामन्नं वासस्तिलान् घृतम्  । प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत् ॥ ४.१८८ ॥
97. हिरण्यमायुरन्नं च भूर्गौश्चाप्योषतस्तनुम्  । अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाह्प्रजाः  ॥ ४.१८९ ॥
98. तस्मादविद्वान् बिभियाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहात् । स्वल्पकेनाप्यविद्वान् हि पङ्के गौरिव सीदति  ॥ ४.१९१ ॥
99. न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालव्रतिके द्विजे  । न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥ ४.१९२ ॥
100. त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाप्यर्जितं धनम्  । दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव च  ॥ ४.१९३ ॥
101. धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः  । बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधकः  ॥ ४.१९५ ॥
102. अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः  । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः  ॥ ४.१९६॥
103. ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः  । ते पतन्त्यन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा  ॥ ४.१९७ ॥
104. न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्  ॥ ४.१९८ ॥
105. प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्ह्यन्ते ब्रह्मवादिभिः  । छद्मना चरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति  ॥ ४.१९९ ॥
106. अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति  । स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते  ॥ ४.२०० ॥
107. परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदा चन  । निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते  ॥ ४.२०१ ॥
108. यानशय्यासनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च  । अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक् ॥ ४.२०२ ॥
109. नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च  । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च  ॥ ४.२०३ ॥
110. यमान् सेवेत सततं न नित्यं नियमान् बुधः  । यमान् पतत्यकुर्वाणो नियमान् केवलान् भजन्  ॥ ४.२०४ ॥
111. नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिकृते तथा  । स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्व चित् ॥ ४.२०५ ॥
112. श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः  । श्रद्धाकृते ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः  ॥ ४.२२६ ॥
113. दानधर्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम्  । परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः  ॥ ४.२२७॥
114. यत्किं चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया  । उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः  ॥ ४.२२८॥
115. वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः  । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्  ॥ ४.२२९॥
116. भूमिदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः  । गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्  ॥ ४.२३०॥
117. वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः  । अनडुहः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम्  ॥ ४.२३१॥
118. यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः  । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्ष्टिताम्  ॥ ४.२३२ ॥
119. सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते  । वार्यन्नगोमहीवासस्- तिलकाञ्चनसर्पिषाम्  ॥ ४.२३३॥
120. येन येन तु भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति  । तत्तत्तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः  ॥ ४.२३४ ॥
121. योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितमेव वा  । तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये  ॥ ४.२३५ ॥
122. न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा च नानृतम्  । नार्तोऽप्यपवदेद्विप्रान्न दत्त्वा परिकीर्तयेत् ॥ ४.२३६॥
123. यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् । आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात् ॥ ४.२३७॥
124. धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः  । परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन्  ॥ ४.२३८ ॥
125. नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः  । न पुत्रदारं न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः  ॥ ४.२३९ ॥
126. एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते  । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम्  ॥ ४.२४० ॥
127. मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ  । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति  ॥ ४.२४१ ॥
128. तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः  । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम्  ॥ ४.२४२ ॥
129. धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा हतकिल्बिषम्  । परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खशरीरिणम्  ॥ ४.२४३॥
130. उत्तमैरुत्तमैर्नित्यं संबन्धानाचरेत्सह  । निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत् ॥ ४.२४४ ॥
131. उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन्  । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्  ॥ ४.२४५॥
132. दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन्  । अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्गं तथाव्रतः  ॥ ४.२४६ ॥
133. एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम्  ॥ ४.२४७ ॥
134. आहृताभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम्  । मेने प्रजापतिर्ग्राह्यामपि दुष्कृतकर्मणः  ॥ ४.२४८॥
135. नाश्नन्ति पितरस्तस्य दशवर्षाणि पञ्च च  । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते  ॥ ४.२४९ ॥
136. शय्यां गृहान् कुशान् गन्धानपः पुष्पं मणीन् दधि  । धाना मत्स्यान् पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत् ॥ ४.२५०॥
137. गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन्नर्चिष्यन् देवतातिथीन्  । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः  ॥ ४.२५१ ॥
138. गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन्  । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा  ॥ ४.२५२ ॥
139. आर्धिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ  । एते शूद्रेषु भोज्यान्ना याश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ ४.२५३ ॥
140. योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते  । स पापकृत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः  ॥ ४.२५५ ॥
141. वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्गूला वाग्विनिःसृताः  । तांस्तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः  ॥ ४.२५६ ॥
142. महर्षिपितृदेवानां गत्वानृण्यं यथाविधि  । पुत्रे सर्वं समासज्य वसेन्माध्यस्थ्यमाश्रितः  ॥ ४.२५७॥
143. एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितमात्मनः  । एकाकी चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति  ॥ ४.२५८ ॥

आजीविका
144. यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः  । अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम्  ॥ ४.३ ॥
145. ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा  । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन ॥४.४ ॥
146. ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम्  । मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥४.५ ॥
147. कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा  । त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा ॥४.७ ॥
148. चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम्  । ज्यायान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः॥ ४.८॥
149. षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते  । द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति  ॥ ४.९ ॥
150. संतोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् । संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः  ॥ ४.१२ ॥
151. इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः  । अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत् ॥ ४.१६ ॥

अभक्ष्य भोजन
152. मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदा चन  । केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः  ॥ ४.२०७ ॥
153. भ्रूणघ्नावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया  । पतत्रिणावलीढं च शुना संस्पृष्टमेव च  ॥ ४.२०८ ॥
154. गवा चान्नमुपघ्रातं घुष्टान्नं च विशेषतः  । गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम्  ॥ ४.२०९ ॥
155. स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्णो वार्धुषिकस्य च  । दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च  ॥ ४.२१० ॥
156. अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च  । शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च  ॥ ४.२११ ॥
157. चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः  । उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तमनिर्दशम्  ॥ ४.२१२ ॥
158. अनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योषितः  । द्विषदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम्  ॥ ४.२१३ ॥
159. मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः  । अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च  ॥ ४.२१७॥
160. पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम्  । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्  ॥ ४.२२०॥
161. भुक्त्वातोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम्  । मत्या भुक्त्वाचरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च  ॥ ४.२२२॥
162. नाद्याच्छूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः  । आददीताममेवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम्  ॥ ४.२२३ ॥
163. श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः  । मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन्  ॥ ४.२२४॥
वेद अध्ययन
164. सर्वान् परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः  । यथा तथाध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता  ॥ ४.१७ ॥
165. वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च  । वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह  ॥ ४.१८ ॥
166. बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च  । नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्  ॥ ४.१९ ॥
167. यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति  । तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते  ॥ ४.२० ॥
168. पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्बहिरुत्सर्जनं द्विजः  । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनि  ॥ ४.९६ ॥
169. यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्गं छन्दसां बहिः  । विरमेत्पक्षिणीं रात्रिं तदेवैकमहर्निशम्  ॥ ४.९७ ॥
170. अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपठेत् ॥ ४.९८ ॥
171. नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ  । न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥ ४.९९ ॥
172. इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम्  ॥ ४.१०१ ॥
173. कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने  । एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते  ॥ ४.१०२ ॥
174. विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे  । आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥ ४.१०३ ॥
175. एतांस्त्वभ्युदितान् विद्याद्यदा प्रादुष्कृताग्निषु  । तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने  ॥ ४.१०४ ॥
176. निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने  । एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि  ॥ ४.१०५ ॥
177. प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने  । सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा  ॥ ४.१०६ ॥
178. नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च  । धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा  ॥ ४.१०७ ॥
179. अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ  । अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च  ॥ ४.१०८ ॥
180. उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जने  । उच्छिष्टः श्राद्धभुक्चैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥ ४.१०९ ॥
181. प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम्  । त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके  ॥ ४.११० ॥
182. शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम्  । नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च  ॥ ४.११२ ॥
183. नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरेव चोभयोः  । अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च  ॥ ४.११३ ॥
184. अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी  । ब्रह्माष्टकपौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ॥ ४.११४ ॥
185. पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा  । श्वखरोष्ट्रे च रुवति पङ्क्तौ च न पठेद्द्विजः  ॥ ४.११५ ॥
186. नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा  । वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च  ॥ ४.११६ ॥
187. चोरैरुपद्रुते ग्रामे संभ्रमे चाग्निकारिते  । आकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च  ॥ ४.११८ ॥
188. उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम्  । अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु  ॥ ४.११९ ॥
189. नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम्  । न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणस्थो न यानगः  ॥ ४.१२० ॥
190. न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे  । न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके  ॥ ४.१२१ ॥
191. अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम्  । रुधिरे च स्रुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते  ॥ ४.१२२ ॥
192. सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदा चन  । वेदस्याधीत्य वाप्यन्तमारण्यकमधीत्य च  ॥ ४.१२३ ॥
193. पशुमण्डूकमार्जार- श्वसर्पनकुलाखुभिः  । अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम्  ॥ ४.१२६ ॥
194. द्वावेव वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः  । स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धमात्मानं चाशुचिं द्विजः  ॥ ४.१२७ ॥
195. वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च  । अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम्  ॥ ४.१४८ ॥
196. पौर्विकीं संस्मरन् जातिं ब्रह्मैवाभ्यस्यते पुनः  । ब्रह्माभ्यासेन चाजस्रमनन्तं सुखमश्नुते  ॥ ४.१४९ ॥
दैनिक  कर्म
197. ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा  । नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत् ॥ ४.२१ ॥
198. एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः  । अनीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति  ॥ ४.२२ ॥
199. वाच्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा  । वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिमक्षयाम्  ॥ ४.२३ ॥
200. ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्येतैर्मखैः सदा  । ज्ञानमूलां क्रियामेषां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा  ॥ ४.२४ ॥
201. अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते द्युनिशोः सदा  । दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णामासेन चैव हि  ॥ ४.२५ ॥
202. सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथा र्त्वन्ते द्विजोऽध्वरैः  । पशुना त्वयनस्यादौ समान्ते सौमिकैर्मखैः  ॥ ४.२६ ॥
203. नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना चाग्निमान् द्विजः  । नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः  ॥ ४.२७ ॥
204. नवेनानर्चिता ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः  । प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगर्धिनः  ॥ ४.२८ ॥
205. आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा  । नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितोऽनर्चितोऽतिथिः  ॥ ४.२९ ॥
206. पाषाण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकाञ्शठान्  । हैतुकान् बकवृत्तींश्च वाङ्गात्रेणापि नार्चयेत् ॥ ४.३० ॥
207. ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थमेव च  ॥ ४.९२ ॥
208. उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः  । पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम्  ॥ ४.९३ ॥

सम्भोग निषेध
209. नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने  । समानशयने चैव न शयीत तया सह  ॥ ४.४० ॥
210. रजसाभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः  । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते  ॥ ४.४१ ॥
211. तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम्  । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते  ॥ ४.४२ ॥
212. अमावास्यामष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम्  । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातको द्विजः  ॥ ४.१२८ ॥
213. न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि  । न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये  ॥ ४.१२९ ॥