CHAPTER 2 

धर्म के प्रमाण और  सामान्य लक्ष्ण
1. विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः  । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत  ॥ २.१ ॥
2. कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता  । काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः  ॥ २.२ ॥
3. संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः  । व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पजाः स्मृताः  ॥ २.३ ॥
4. अकामस्य क्रिया का चिद्दृश्यते नेह कर्हि चित् । यद्यद्धि कुरुते किं चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्  ॥ २.४ ॥
5. वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्  । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च  ॥ २.६ ॥
6. यः कश्चित्कस्य चिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः  । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः  ॥ २.७ ॥
7. सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा  । श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै  ॥ २.८ ॥
8. श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः  । इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्  ॥ २.९ ॥
9. श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः  । ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ  ॥ २.१० ॥
10. योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः  । स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः  ॥ २.११ ॥
11. वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः  । एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्  ॥ २.१२ ॥
12. श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ  । उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः  ॥ २.१४ ॥

विधि के लागु होने वाले स्थान
13. सरस्वतीदृशद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम्  । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते  ॥ २.१७ ॥
14. कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः  । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः  ॥ २.१९ ॥
15. हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि  । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः  ॥ २.२१ ॥
16. आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः  ॥ २.२२ ॥
17. कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः  । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः  ॥ २.२३ ॥

संस्कार
18. एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता  । संभवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत  ॥ २.२५ ॥
19. वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम्  । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च  ॥ २.२६ ॥
20. गार्भैर्होमैर्जातकर्म- चौडमौञ्जीनिबन्धनैः  । बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते  ॥ २.२७ ॥
21. स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः  । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः  ॥ २.२८ ॥
22. प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते  । मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम्  ॥ २.२९ ॥
23. नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत् । पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते  ॥ २.३० ॥
24. स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम्  । मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ॥ २.३३ ॥
25. चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् । षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले  ॥ २.३४ ॥
26. चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः  । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥ २.३५ ॥
27. गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्  । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः  ॥ २.३६ ॥
28. ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे  । राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे  ॥ २.३७ ॥
29. आ षोदशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते  । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोरा चतुर्विंशतेर्विशः  ॥ २.३८ ॥
30. वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः  । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया  ॥ २.६७ ॥
31. केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते  । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः  ॥ २.६५ ॥
32. उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः  । आचारमग्निकार्यं च संध्योपासनमेव च  ॥ २.६९ ॥



इन्द्रिय संयम
33. इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु  । संयमे यत्नमातिष्ठेद्विद्वान् यन्तेव वाजिनाम्  ॥ २.८८ ॥
34. एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः  । तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः  ॥ २.८९ ॥
35. श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी  । पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता  ॥ २.९० ॥
36. बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः  । कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते  ॥ २.९१ ॥
37. एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम्  । यस्मिन् जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ  ॥ २.९२ ॥
38. इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्  । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति  ॥ २.९३ ॥
39. न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति  । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते  ॥ २.९४ ॥
40. यश्चैतान् प्राप्नुयात्सर्वान् यश्चैतान् केवलांस्त्यजेत् । प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते  ॥ २.९५ ॥
41. न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया  । विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः  ॥ २.९६ ॥
42. वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च  । न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित् ॥ २.९७ ॥
43. श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः  । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः  ॥ २.९८ ॥
44. इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम्  । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्  ॥ २.९९ ॥
45. वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा  । सर्वान् संसाधयेदर्थानक्षिण्वन् योगतस्तनुम्  ॥ २.१०० ॥



ब्रह्मचारी
46. कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः  । वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च  ॥ २.४१ ॥
47. मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला  । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी  ॥ २.४२ ॥
48. मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः  । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा  ॥ २.४३ ॥
49. कार्पासमुपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् । शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम्  ॥ २.४४ ॥
50. केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः  । ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः  ॥ २.४६ ॥
51. ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः  । अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचोऽनग्निदूषिताः  ॥ २.४७ ॥
52. उद्धृते दक्षिने पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः  । सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने  ॥ २.६३ ॥
53. मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम्  । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ २.६४ ॥
54. मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाजटः  । नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेत्सूर्यो नाभ्युदियात्क्व चित् ॥ २.२१९ ॥


संस्कार ना होने के परिणाम
55. अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः  । सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः  ॥ २.३९ ॥
56. नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हि चित् । ब्राह्मान् यौनांश्च संबन्धान्नाचरेद्ब्राह्मणः सह  ॥ २.४० ॥
57. वेदप्रदानादाचार्यं पितरं परिचक्षते  । न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदा मौञ्जिबन्धनात् ॥ २.१७१ ॥
58. नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते  । शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते  ॥ २.१७२ ॥
59. कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते  । ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम्  ॥ २.१७३ ॥

भिक्षा विधि और भोजन विधि
60. प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम्  । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि  ॥ २.४८ ॥
61. भवत्पूर्वं चरेद्भैक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः  । भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्  ॥ २.४९ ॥
62. मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्  । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ॥ २.५० ॥
63. समाहृत्य तु तद्भैक्षं यावदन्नममायया  । निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः  ॥ २.५१ ॥
64. आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः  । श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः  ॥ २.५२ ॥
65. उपस्पृश्य द्विजो नित्यमन्नमद्यात्समाहितः  । भुक्त्वा चोपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत् ॥ २.५३ ॥
66. पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन्  । दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः  ॥ २.५४ ॥
67. नोच्छिष्टं कस्य चिद्दद्यान्नाद्यादेतत्तथान्तरा  । न चैवात्यशनं कुर्यान्न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत् ॥ २.५६ ॥
68. अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम्  । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ २.५७ ॥
69. ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन  ॥ २.५८ ॥
70. अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते  । कायमङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः  ॥ २.५९ ॥
71. त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम्  । खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च  ॥ २.६० ॥
72. वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु  । ब्रह्मचार्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्  ॥ २.१८३ ॥
73. गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु  । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् ॥ २.१८४ ॥
74. सर्वं वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे  । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत् ॥ २.१८५ ॥
75. भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती  । भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता  ॥ २.१८८ ॥
76. व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथ र्षिवत् । काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतमस्य न लुप्यते  ॥ २.१८९ ॥


वेद अध्ययन विधि
77. अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः  । ब्रह्माञ्जलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः  ॥ २.७० ॥
78. ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा  । संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः  ॥ २.७१ ॥
79. व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः  । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः  ॥ २.७२ ॥
80. अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः  । अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् ॥ २.७३ ॥
81. ब्रह्मनः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा  । स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यति  ॥ २.७४ ॥
82. प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः  । प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति  ॥ २.७५ ॥
83. अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः  । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च  ॥ २.७६ ॥
84. अग्नीन्धनं भैक्षचर्यामधःशय्यां गुरोर्हितम्  । आ समावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः  ॥ २.१०८ ॥
85. आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः  । आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः  ॥ २.१०९ ॥
86. नापृष्टः कस्य चिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः  । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥ २.११० ॥
87. अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति  । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति  ॥ २.१११ ॥
88. धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा  । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे  ॥ २.११२ ॥
89. अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम्  । वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता  ॥ २.१५९ ॥
90. यस्य वाङ्गनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा  । स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम्  ॥ २.१६० ॥
91. अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः  । गुरौ वसन् सञ्चिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः  ॥ २.१६४ ॥
92. तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः  । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना  ॥ २.१६५ ॥
93. वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्स्यन् द्विजोत्तमः  । वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते  ॥ २.१६६ ॥
94. आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः  । यः स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम्  ॥ २.१६७ ॥
95. योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम्  । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः  ॥ २.१६८ ॥
96. मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने  । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥ २.१६९ ॥
97. यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले  । युक्तः परिचरेदेनमा शरीरविमोक्षणात् ॥ २.२४३ ॥
98. न पूर्वं गुरवे किं चिदुपकुर्वीत धर्मवित् । स्नास्यंस्तु गुरुणाज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् ॥ २.२४५ ॥
99. क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम्  । धान्यं शाकं च वासांसि गुरवे प्रीतिमावहेत् ॥ २.२४६ ॥
100. चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा  । कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्यस्य हितेषु च  ॥ २.१९१ ॥
101. यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किं चित्समाचरेत् । तत्सर्वमाचरेद्युक्तो यत्र चास्य रमेन्मनः  ॥ २.२२३ ॥
102. धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव च  । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः  ॥ २.२२४ ॥


प्रणाम करने की विधि
103. लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा  । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ २.११७ ॥
104. शय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् । शय्यासनस्थश्चैवैनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् ॥ २.११९ ॥
105. ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति  । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते  ॥ २.१२० ॥
106. अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः  । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्धर्मो यशो बलम्  ॥ २.१२१ ॥
107. अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसमभिवादयन्  । असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ॥ २.१२२ ॥
108. नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते  । तान् प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च  ॥ २.१२३ ॥
109. भोःशब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने  । नाम्नां स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः  ॥ २.१२४ ॥
110. आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने  । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः  ॥ २.१२५ ॥
111. यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम्  । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः  ॥ २.१२६ ॥
112. अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् ॥ २.१२८ ॥
113. परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंबन्धा च योनितः  । तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च  ॥ २.१२९ ॥
114. मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्  । असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय यवीयसः  ॥ २.१३० ॥
115. मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृश्वसा  । संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया  ॥ २.१३१ ॥
116. भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि  । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः  ॥ २.१३२ ॥
117. पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि  । मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी  ॥ २.१३३ ॥
118. दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम्  । त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु  ॥ २.१३४ ॥
119. वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी  । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्  ॥ २.१३६ ॥
120. चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः  । स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च  ॥ २.१३८ ॥
121. तेषां तु समावेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ  । राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक् ॥ २.१३९ ॥


गुरु की आज्ञा पालन अन्य नियमो का पालन
122. शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च  । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्  ॥ २.१९२ ॥
123. नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः सुसंवृतः  । आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः  ॥ २.१९३ ॥
124. हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ  । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥ २.१९४ ॥
125. प्रतिश्रावणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः  ॥ २.१९५ ॥
126. आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः  । प्रत्युद्गम्य त्वाव्रजतः पश्चाद्धावंस्तु धावतः  ॥ २.१९६ ॥
127. पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम्  । प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः  ॥ २.१९७ ॥
128. नीचं शय्यासनं चास्य नित्यं स्याद्गुरुसन्निधौ  । गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥ २.१९८ ॥
129. नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम्  । न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम्  ॥ २.१९९ ॥
130. गुरोर्यत्र परिवादो निन्दा वापि प्रवर्तते  । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः  ॥ २.२०० ॥
131. परीवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः  । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी  ॥ २.२०१ ॥
132. दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः  । यानासनस्थश्चैवैनमवरुह्याभिवादयेत् ॥ २.२०२ ॥
133. प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह  । असंश्रवे चैव गुरोर्न किं चिदपि कीर्तयेत् ॥ २.२०३ ॥
134. गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासाद- प्रस्तरेषु कटेषु च  । आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च  ॥ २.२०४ ॥
135. गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् । न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनभिवादयेत् ॥ २.२०५ ॥
136. विद्यागुरुष्वेवमेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु  । प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि  ॥ २.२०६ ॥
137. श्रेयःसु गुरुवद्वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु  ॥ २.२०७ ॥
138. बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि  । अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति  ॥ २.२०८ ॥
139. उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने  । न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम्  ॥ २.२०९ ॥
140. गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः  । असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः  ॥ २.२१० ॥
141. अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च  । गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्  ॥ २.२११ ॥
142. गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः  । पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता  ॥ २.२१२ ॥
143. स्वभाव एष नारीणां नराणामिह दूषणम्  । अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः  ॥ २.२१३ ॥
144. अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः  । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम्  ॥ २.२१४ ॥
145. मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति  ॥ २.२१५ ॥
146. कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि  । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन्  ॥ २.२१६ ॥
147. विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम्  । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन्  ॥ २.२१७ ॥
148. यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति  । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति  ॥ २.२१८ ॥
149. आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः  । नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः  ॥ २.२२५ ॥
150. आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः  । माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः  ॥ २.२२६ ॥
151. यं मातापितरौ क्लेशं सहेते संभवे नृणाम्  । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि  ॥ २.२२७ ॥
152. तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा  । तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते  ॥ २.२२८ ॥
153. तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते  । न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥ २.२२९ ॥
154. त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः  । त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः  ॥ २.२३० ॥
155. पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः  । गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी  ॥ २.२३१ ॥
156. त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीन् लोकान् विजयेद्गृही  । दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते  ॥ २.२३२ ॥
157. इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम्  । गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते  ॥ २.२३३ ॥
158. सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः  । अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः  ॥ २.२३४ ॥
159. यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः  ॥ २.२३५ ॥
160. तेषामनुपरोधेन पारत्र्यं यद्यदाचरेत् । तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः  ॥ २.२३६ ॥
161. त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते  । एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते  ॥ २.२३७ ॥
162. श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि  । अन्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि  ॥ २.२३८ ॥
163. विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम्  । अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम्  ॥ २.२३९ ॥
164. स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम्  । विविधानि च शील्पानि समादेयानि सर्वतः  ॥ २.२४० ॥
165. अब्राह्मणादध्यायनमापत्काले विधीयते  । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्यायनं गुरोः  ॥ २.२४१ ॥
166. नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् । ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन् गतिमनुत्तमाम्  ॥ २.२४२ ॥


ज्ञान की महिमा
167. अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः  । अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम्  ॥ २.१५३ ॥
168. न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः  । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्  ॥ २.१५४ ॥
169. विप्राणां ज्ञानतो, ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः वैश्यानां धान्यधनतः॥ २.१५५ ॥
170. यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः  । यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति  ॥ २.१५७ ॥


नियमो का पालन
171. सेवेतेमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन्  । सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः  ॥ २.१७५ ॥
172. नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम्  । देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च  ॥ २.१७६ ॥
173. वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः  । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्  ॥ २.१७७ ॥
174. द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथानृतम्  । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च  ॥ २.१७९ ॥
175. एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्क्व चित् । कामाद्धि स्कन्दयन् रेतो हिनस्ति व्रतमात्मनः  ॥ २.१८० ॥
176. स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः  । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥ २.१८१ ॥
177. उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान्  । आहरेद्यावदर्थानि भैक्षं चाहरहश्चरेत् ॥ २.१८२ ॥
178. दूरादाहृत्य समिधः सन्निदध्याद्विहायसि  । सायम्: प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः  ॥ २.१८६ ॥
179. अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकं  । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ २.१८७ ॥
180. आचम्य प्रयतो नित्यमुभे संध्ये समाहितः  । शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि  ॥ २.२२२ ॥
181. आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते  । गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥ २.२४७ ॥
182. एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान्  । प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्मनः  ॥ २.२४८ ॥
183. पूर्वां संध्यां जपांस्तिष्ठेत्सावित्रीमार्कदर्शनात् । पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात् ॥ २.१०१ ॥
184. पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशमेनो व्यपोहति  । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्  ॥ २.१०२ ॥


शिक्षक के लक्षण
185. उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः  । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते  ॥ २.१४० ॥
186. एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः  । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते  ॥ २.१४१ ॥
187. निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि  । संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते  ॥ २.१४२ ॥
188. अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान्  । यः करोति वृतो यस्य स तस्य र्त्विगिहोच्यते  ॥ २.१४३ ॥
189. य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ  । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदा चन  ॥ २.१४४ ॥
190. उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता  । सहस्रं तु पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते  ॥ २.१४५ ॥
191. उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता  । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम्  ॥ २.१४६ ॥
192. कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः  । संभूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते  ॥ २.१४७ ॥
193. आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः  । उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साजरामरा  ॥ २.१४८ ॥
194. अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः  । तमपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया  ॥ २.१४९ ॥
195. ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता  । बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः  ॥ २