CHAPTER 5

अभक्ष्य मांस
1. क्रव्यादाञ्शकुनान् सर्वांस्तथा ग्रामनिवासिनः  । अनिर्दिष्टांश्चैकशफांष्टिट्टिभं च विवर्जयेत् ॥ ५.११ ॥
2. कलविङ्कं प्लवं हंसं चक्राह्वं ग्रामकुक्कुटम्  । सारसं रज्जुवालं च दात्यूहं शुकसारिके  ॥ ५.१२ ॥
3. प्रतुदाञ्जालपादांश्च कोयष्टिनखविष्किरान्  । निमज्जतश्च मत्स्यादान् सौनं वल्लूरमेव च  ॥ ५.१३ ॥
4. बकं चैव बलाकां च काकोलं खञ्जरीटकम्  । मत्स्यादान् विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः  ॥ ५.१४ ॥
5. यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते  । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत् ॥ ५.१५ ॥
6. अमत्यैतानि षड्जग्ध्वा कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् । यतिचान्द्रायाणं वापि शेषेषूपवसेदहः  ॥ ५.२० ॥
7. संवत्सरस्यैकमपि चरेत्कृच्छ्रं द्विजोत्तमः  । अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विषेशतः  ॥ ५.२१ ॥
भक्ष्य मांस
8. पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः  । राजीवान् सिंहतुण्डाश्च सशल्काश्चैव सर्वशः  ॥ ५.१६ ॥
9. न भक्षयेदेकचरानज्ञातांश्च मृगद्विजान्  । भक्ष्येष्वपि समुद्दिष्टान् सर्वान् पञ्चनखांस्तथा  ॥ ५.१७ ॥
10. श्वाविधं शल्यकं गोधां खड्गकूर्मशशांस्तथा  । भक्ष्यान् पञ्चनखेष्वाहुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतह् ॥ ५.१८ ॥
11. प्राणस्यान्नमिदं सर्वं प्रजापतिरकल्पयत् । स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम्  ॥ ५.२८ ॥
12. चराणामन्नमचरा दंष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रिणः  । अहस्ताश्च सहस्तानां शूराणां चैव भीरवः  ॥ ५.२९ ॥
13. नात्ता दुष्यत्यदन्नाद्यान् प्राणिनोऽहन्यहन्यपि  । धात्रैव सृष्टा ह्याद्याश्च प्राणिनोऽत्तार एव च  ॥ ५.३० ॥
14. क्रीत्वा स्वयं वाप्युत्पाद्य परोपकृतमेव वा  । देवान् पितॄंश्चार्चयित्वा खादन्मांसं न दुष्यति  ॥ ५.३२ ॥
15. यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा  । यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः  ॥ ५.३९ ॥
16. ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा  । यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युत्सृतीः पुनः  ॥ ५.४० ॥
17. गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नात्मवान् द्विजः  । नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥ ५.४३ ॥
18. या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे  । अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ  ॥ ५.४४ ॥
19. न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने  । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला  ॥ ५.५६ ॥
अशौच
20. दन्तजातेऽनुजाते च कृतचूडे च संस्थिते  । अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथोच्यते  ॥ ५.५८ ॥
21. दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते  । अर्वाक्संचयनादस्थ्नां त्र्यहमेकाहमेव वा  ॥ ५.५९ ॥
22. सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते  । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने  ॥ ५.६० ॥
23. यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते  । जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम्  ॥ ५.६१ ॥
24. सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम्  । सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः  ॥ ५.६२ ॥
25. निरस्य तु पुमाञ्शुक्रमुपस्पृस्यैव शुध्यति  । बैजिकादभिसंबन्धादनुरुन्ध्यादघं त्र्यहम्  ॥ ५.६३॥
26. अह्ना चैकेन रात्र्या च त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः  । शवस्पृशो विशुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः  ॥ ५.६४॥
27. गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन्  । प्रेतहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति  ॥ ५.६५॥
28. रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति  । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला  ॥ ५.६६ ॥
29. नृणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता  । निर्वृत्तचूडकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते  ॥ ५.६७॥
30. ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निदध्युर्बान्धवा बहिः  । अलंकृत्य शुचौ भूमावस्थिसंचयनादृते  ॥ ५.६८॥
31. नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो न च कार्योदकक्रिया  । अरण्ये काष्ठवत्त्यक्त्वा क्षपेयुस्त्र्यहमेव तु  ॥ ५.६९॥
32. नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैरुदकक्रिया  । जातदन्तस्य वा कुर्युर्नाम्नि वापि कृते सति  ॥ ५.७०॥
33. सब्रह्मचारिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतम्  । जन्मन्येकोदकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते  ॥ ५.७१॥
34. स्त्रीणामसंस्कृतानां तु त्र्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः  । यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः  ॥ ५.७२॥
35. अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम्  । मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक्क्षितौ  ॥ ५.७३॥
36. संनिधावेष वै कल्पः शावाशौचस्य कीर्तितः  । असंनिधावयं ज्ञेयो विधिः संबन्धिबान्धवैः  ॥ ५.७४॥
37. विगतं तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्यनिर्दशम्  । यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ॥ ५.७५॥
38. अतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुध्यति  ॥ ५.७६ ॥
39. निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च  । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः  ॥ ५.७७॥
40. बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते  । सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति  ॥ ५.७८॥
41. अन्तर्दशाहे स्यातां चेत्पुनर्मरणजन्मनी  । तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत्स्यादनिर्दशम्  ॥ ५.७९ ॥
42. त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्ये संस्थिते सति  । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थितिः  ॥ ५.८०॥
43. श्रोत्रिये तूपसंपन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातुले पक्षिणीं रात्रिं शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च  ॥ ५.८१॥
44. अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव च  । स्नात्वा सचैलः स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति  ॥ ५.१०३ ॥
45. पाषण्डमाश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः  । गर्भभर्तृद्रुहां चैव सुरापीनां च योषिताम्  ॥ ५.९० ॥
शुद्धी
46. ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वार्युपाञ्जनम्  । वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धेः कर्तॄणि देहिनाम्  ॥ ५.१०५॥
47. सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतं  । योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः  ॥ ५.१०६ ॥
48. क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः  । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः  ॥ ५.१०७ ॥
49. मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति  । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः  ॥ ५.१०८॥
50. अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति  । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति  ॥ ५.१०९ ॥
51. तैजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च  । भस्मनाद्भिर्मृदा चैव शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः  ॥ ५.१११॥
52. निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति  । अब्जमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम्  ॥ ५.११२॥
53. अपामग्नेश्च संयोगाद्धैमं रौप्यं च निर्बभौ  । तस्मात्तयोः स्वयोन्यैव निर्णेको गुणवत्तरः  ॥ ५.११३॥
54. ताम्रायःकांस्यरैत्यानां त्रपुणः सीसकस्य च  । शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः  ॥ ५.११४ ॥
55. द्रवाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम्  । प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणां च तक्षणम्  ॥ ५.११५ ॥
56. मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि  । चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु  ॥ ५.११६ ॥
57. चरूणां स्रुक्स्रुवाणां च शुद्धिरुष्णेन वारिणा  । स्फ्यशूर्पशकटानां च मुसलोलूखलस्य च  ॥ ५.११७ ॥
58. अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम्  । प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते  ॥ ५.११८ ॥
59. चैलवच्चर्मणां शुद्धिर्वैदलानां तथैव च  । शाकमूलफलानां च धान्यवच्छुद्धिरिष्यते  ॥ ५.११९॥
60. कौशेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः  । श्रीफलैरंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः  ॥ ५.१२०॥
61. क्षौमवच्छङ्खशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्य च  । शुद्धिर्विजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा  ॥ ५.१२१॥
62. प्रोक्षणात्तृणकाष्ठं च पलालं चैव शुध्यति  । मार्जनोपाञ्जनैर्वेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम्  ॥ ५.१२२॥
63. मद्यैर्मूत्रैः पुरीषैर्वा ष्ठीवनैह्पूयशोणितैः  । संस्पृष्टं नैव शुद्ध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम्  ॥ ५.१२३ ॥
64. संमार्जनोपाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च  । गवां च परिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चभिः  ॥ ५.१२४ ॥
65. पक्षिजग्धं गवा घ्रातमवधूतमवक्षुतम्  । दूषितं केशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति  ॥ ५.१२५ ॥
66. यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्गन्धो लेपश्च तत्कृतः  । तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु  ॥ ५.१२६॥
67. त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन्  । अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते  ॥ ५.१२७॥
68. आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् । अव्याप्ताश्चेदमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः  ॥ ५.१२८॥
69. नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम्  । ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यं मेध्यमिति स्थितिः  ॥ ५.१२९ ॥
70. नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने  । प्रस्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः  ॥ ५.१३०॥
71. श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरब्रवीत् । क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः  ॥ ५.१३१॥
72. ऊर्ध्वं नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः  । यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्च्युताः  ॥ ५.१३२॥
73. मक्षिका विप्रुषश्छाया गौरश्वः सूर्यरश्मयः  । रजो भूर्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत् ॥ ५.१३३ ॥
74. विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् । दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि  ॥ ५.१३४ ॥
75. वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रविट्घ्राणकर्णविट् । श्लेश्म अश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः  ॥ ५.१३५ ॥
76. एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश  । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता  ॥ ५.१३६॥
77. एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम्  । त्रिगुणं स्याद्वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम्  ॥ ५.१३७ ॥
78. कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्याचान्त उपस्पृशेत् । वेदमध्येष्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा  ॥ ५.१३८॥
79. त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम्  । शरीरं शौचमिच्छन् हि स्त्री शूद्रस्तु सकृत्सकृत् ॥ ५.१३९॥
80. नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषोऽङ्गं न यान्ति याः  । न श्मश्रूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरधिष्ठितम्  ॥ ५.१४१॥
81. स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान्  । भौमिकैस्ते समा ज्ञेया न तैराप्रयतो भवेत् ॥ ५.१४२॥
82. उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथं चन  । अनिधायैव तद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ ५.१४३ ॥
83. वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् । आचामेदेव भुक्त्वान्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम्  ॥ ५.१४४ ॥
84. सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वानृतानि च  । पीत्वापोऽध्येष्यमाणश्च आचामेत्प्रयतोऽपि सन्  ॥ ५.१४५ ॥
स्त्रियों के कर्तव्य
85. एषां शौचविधिः कृत्स्नो द्रव्यशुद्धिस्तथैव च  । उक्तो वः सर्ववर्णानां स्त्रीणां धर्मान्निबोधत  ॥ ५.१४६ ॥
86. बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषिता  । न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किं चिद्कार्यं गृहेष्वपि  ॥ ५.१४७॥
87. बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत्पाणिग्राहस्य यौवने  । पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत्स्त्री स्वतन्त्रताम्  ॥ ५.१४८ ॥
88. पित्रा भर्त्रा सुतैर्वापि नेच्छेद्विरहमात्मनः  । एषां हि विरहेण स्त्री गर्ह्ये कुर्यादुभे कुले  ॥ ५.१४९॥
89. सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्ये च दक्षया  । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया  ॥ ५.१५०॥
90. यस्मै दद्यात्पिता त्वेनां भ्राता वानुमते पितुः  । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥ ५.१५१ ॥
91. मङ्गलार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञश्चासां प्रजापतेः  । प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम्  ॥ ५.१५२॥
92. अनृतावृतुकाले च मन्त्रसंस्कारकृत्पतिः  । सुखस्य नित्यं दातेह परलोके च योषितः  ॥ ५.१५३ ॥
93. अपत्यलोभाद्या तु स्त्री भर्तारमतिवर्तते  । सेह निन्दामवाप्नोति परलोकाच्च हीयते  ॥ ५.१६१ ॥
94. नान्योत्पन्ना प्रजास्तीह न चाप्यन्यपरिग्रहे  । न द्वितीयश्च साध्वीनां क्व चिद्भर्तोपदिश्यते  ॥ ५.१६२॥
95. पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयुता  । सा भर्तृलोकमाप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते  ॥ ५.१६५॥
96. अनेन नारी वृत्तेन मनोवाग्देहसंयता  । इहाग्र्यां कीर्तिमाप्नोति पतिलोकं परत्र च  ॥ ५.१६६॥
97. एवं वृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम्  । दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च धर्मवित् ॥ ५.१६७ ॥
98. भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्वाग्नीनन्त्यकर्मणि  । पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च  ॥ ५.१६८॥
99. अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान्न हापयेत् । द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ ५.१६९॥