CHAPTER 6

वानप्रस्थ आश्रम में प्रवेश
1. एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः  । वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः  ॥ ६.१ ॥
2. गृहस्थस्तु यथा पश्येद्वलीपलितमात्मनः  । अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥ ६.२ ॥
3. संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम्  । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा  ॥ ६.३ ॥
4. अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम्  । ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः  ॥ ६.४ ॥
5. मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा। एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्  ॥ ६.५ ॥
6. वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा  । जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च  ॥ ६.६ ॥
7. यद्भक्ष्यं स्याद्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः  । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्  ॥ ६.७ ॥
वानप्रस्थ के सामान्य नियम
8. स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः  । दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः  ॥ ६.८ ॥
9. वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि  । दर्शमस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः  ॥ ६.९ ॥
10. ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च  ॥ ६.१० ॥
11. वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः  । पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् ॥ ६.११ ॥
12. देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः  । शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्॥ ६.१२॥
13. स्थलजाउदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च  । मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसंभवान्  ॥ ६.१३ ॥
14. वर्जयेन्मधु मांसं च भौमानि कवकानि च  । भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेश्मातकफलानि च  ॥ ६.१४ ॥
15. त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसंचितम्  । जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च  ॥ ६.१५ ॥
16. न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केन चित् । न ग्रामजातान्यार्तोऽपि मूलाणि च फलानि च  ॥ ६.१६ ॥
17. अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा  । अश्मकुट्टो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकोऽपि वा  ॥ ६.१७ ॥
18. सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा  । षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा  ॥ ६.१८ ॥
19. नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाहृत्य शक्तितः  । चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाप्यष्टमकालिकः  ॥ ६.१९ ॥
20. चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् । पक्षान्तयोर्वाप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ ६.२० ॥
21. पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा  । कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः  ॥ ६.२१ ॥
22. भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम्  । स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः  ॥ ६.२२ ॥
23. ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः  । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः  ॥ ६.२३ ॥
24. उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् । तपश्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः  ॥ ६.२४ ॥
25. अग्नीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि  । अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मूलफलाशनः  ॥ ६.२५ ॥
26. अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः  । शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः  ॥ ६.२६ ॥
27. तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् । गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु  ॥ ६.२७ ॥
28. ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन्  । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा  ॥ ६.२८ ॥
29. एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन्  । विविधाश्चाउपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः  ॥ ६.२९ ॥
30. ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः  । विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये  ॥ ६.३० ॥
संन्यास काल
31. वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः  । चतुर्थमायुषो भागं त्यक्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ ६.३३ ॥
सन्यासी के नियम
32. आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः  । भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते  ॥ ६.३४ ॥
33. ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः  ॥ ६.३५ ॥
34. अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः  । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ६.३६ ॥
35. अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान्  । अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः  ॥ ६.३७ ॥
36. प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्  । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् ॥ ६.३८ ॥
37. यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः  ॥ ६.३९ ॥
38. यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम्  । तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन  ॥ ६.४० ॥
39. अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः  । समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ ६.४१ ॥
40. एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान्  । सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते  ॥ ६.४२ ॥
41. अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् । उपेक्षकोऽसंकुसुको मुनिर्भावसमाहितः  ॥ ६.४३ ॥
42. कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता  । समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्  ॥ ६.४४ ॥
43. नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्  । कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा  ॥ ६.४५ ॥
44. दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ ६.४६ ॥
45. अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन  । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित् ॥ ६.४७ ॥
46. क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् । सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ॥ ६.४८ ॥
47. अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः  । आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह  ॥ ६.४९ ॥
48. न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया  । नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित् ॥ ६.५० ॥
49. न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः  । आकीर्णं भिक्षुकैर्वान्यैरगारमुपसंव्रजेत् ॥ ६.५१ ॥
50. कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान्  । विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्  ॥ ६.५२ ॥
51. अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च  । तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे  ॥ ६.५३ ॥
52. अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा  । एताणि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ ६.५४ ॥
53. एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे  । भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति  ॥ ६.५५ ॥
54. विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने  । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ ६.५६ ॥
55. अलाभे न विषदी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः  ॥ ६.५७ ॥
56. अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः  । अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते  ॥ ६.५८ ॥
57. अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च  । ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥ ६.५९ ॥
58. इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेशक्षयेण च  । अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते  ॥ ६.६० ॥
59. दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः  । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्  ॥ ६.६६ ॥
60. फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम्  । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति  ॥ ६.६७ ॥
61. संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा  । शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ ६.६८ ॥
62. अह्ना रात्र्या च याञ्जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः  । तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत् ॥ ६.६९ ॥
63. प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः  । व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः  ॥ ६.७० ॥
64. दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः  । तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥ ६.७१ ॥
65. प्राणायमैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम्  । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्  ॥ ६.७२ ॥
66. प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम्  । विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम्  ॥ ६.७९ ॥
67. यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः  । तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्  ॥ ६.८० ॥
68. अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गाञ्शनैः शनैः  । सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते  ॥ ६.८१ ॥
69. ध्यानिकं सर्वमेवैतद्यदेतदभिशब्दितम्  । न ह्यनध्यात्मवित्कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते  ॥ ६.८२ ॥
70. अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च  । आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् ॥ ६.८३ ॥
71. इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम्  । इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम्  ॥ ६.८४ ॥
वेद संयासिक कर्म
72. एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम्  । वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत  ॥ ६.८६ ॥
73. ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा  । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः  ॥ ६.८७ ॥
74. सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः  । यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्  ॥ ६.८८ ॥
75. सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः  । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि  ॥ ६.८९ ॥
76. यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्  । तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्  ॥ ६.९० ॥
77. चतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः  । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः  ॥ ६.९१ ॥
78. धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः  । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्  ॥ ६.९२ ॥
79. दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते  । अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्  ॥ ६.९३ ॥
80. दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन् समाहितः  । वेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः  ॥ ६.९४ ॥
81. संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन्  । नियतो वेदमभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् ॥ ६.९५ ॥
82. एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः  । संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमं गतिम्  ॥ ६.९६ ॥