Chapter 9

Introduction of next section
1. पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः  । संयोगे विप्रयोगे च धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्  ॥ ९.१ ॥
16. On law of Husband & Wife- ­Marriage and Issue l — 108
2. अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम्  । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे  ॥ ९.२ ॥
3. पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने  । रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति  ॥ ९.३ ॥
4. कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन् पतिः  । मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता  ॥ ९.४ ॥
5. सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः  । द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः  ॥ ९.५ ॥
6. इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम्  । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि  ॥ ९.६ ॥
7. स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च  । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति  ॥ ९.७ ॥
8. पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते  । जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः  ॥ ९.८ ॥
9. यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम्  । तस्मात्प्रजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत्प्रयत्नतः  ॥ ९.९ ॥
10. न कश्चिद्योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम्  । एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम्  ॥ ९.१० ॥
11. अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् । शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे  ॥ ९.११ ॥
12. अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैराप्तकारिभिः  । आत्मानमात्मना यास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः  ॥ ९.१२ ॥
13. पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम्  । स्वप्नोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूषणानि षट् ॥ ९.१३ ॥
14. नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः  । सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते  ॥ ९.१४ ॥
15. पौंश्चल्याच्चलचित्ताच्च नैस्नेह्याच्च स्वभावतः  । रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृष्वेता विकुर्वते  ॥ ९.१५ ॥
16. एवं स्वभावं ज्ञात्वासां प्रजापतिनिसर्गजम्  । परमं यत्नमातिष्ठेत्पुरुषो रक्षणं प्रति  ॥ ९.१६ ॥
17. शय्यासनमलङ्कारं कामं क्रोधमनार्जवं म्:अनार्यताम्]  । द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत् ॥ ९.१७ ॥
18. नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैरिति धर्मे व्यवस्थितिः  । निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रीभ्योऽनृतमिति स्थितिः  ॥ ९.१८ ॥
19. तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्वपि  । स्वालक्षण्यपरीक्षार्थं तासां शृणुत निष्कृतीः  ॥ ९.१९ ॥
20. यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता  । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यस्यैतन्निदर्शनम्  ॥ ९.२० ॥
21. ध्यायत्यनिष्टं यत्किं चित्पाणिग्राहस्य चेतसा  । तस्यैष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यगुच्यते  ॥ ९.२१ ॥
22. यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि  । तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणेव निम्नगा  ॥ ९.२२ ॥
23. अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा  । शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीयताम्  ॥ ९.२३ ॥
24. एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः  । उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर्भर्तृगुणैः शुभैः  ॥ ९.२४ ॥
25. एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा  । प्रेत्येह च सुखोदर्कान् प्रजाधर्मान्निबोधत  ॥ ९.२५ ॥
26. प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः  । स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन  ॥ ९.२६ ॥
27. उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम्  । प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम्  ॥ ९.२७ ॥
28. अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिरुत्तमा  । दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह  ॥ ९.२८ ॥
29. पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता  । सा भर्तृलोकानाप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते  ॥ ९.२९ ॥
30. व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम्  । सृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते  ॥ ९.३० ॥
31. पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश्च महर्षिभिः  । विश्वजन्यमिमं पुण्यमुपन्यासं निबोधत  ॥ ९.३१ ॥
32. भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुतिद्वैधं तु कर्तरि  । आहुरुत्पादकं के चिदपरे क्षेत्रिणं विदुः  ॥ ९.३२ ॥
33. क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान्  । क्षेत्रबीजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम्  ॥ ९.३३ ॥
34. विशिष्टं कुत्र चिद्बीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्र चित् । उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते  ॥ ९.३४ ॥
35. बीजस्य चैव योन्याश्च बीजमुत्कृष्टमुच्यते  । सर्वभूतप्रसूतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता  ॥ ९.३५ ॥
36. यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते  । तादृग्रोहति तत्तस्मिन् बीजं स्वैर्व्यञ्जितं गुणैः  ॥ ९.३६ ॥
37. इयं भूमिर्हि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते  । न च योनिगुणान् कांश्चिद्बीजं पुष्यति पुष्टिषु  ॥ ९.३७ ॥
38. भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः  । नानारूपाणि जायन्ते बीजानीह स्वभावतः  ॥ ९.३८ ॥
39. व्रीहयः शालयो मुद्गास्तिला माषास्तथा यवाः  । यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा  ॥ ९.३९ ॥
40. अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते  । उप्यते यद्धि यद्बीजं तत्तदेव प्ररोहति  ॥ ९.४० ॥
41. तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना  । आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति  ॥ ९.४१ ॥
42. अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः  । यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे  ॥ ९.४२ ॥
43. नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः  । तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे  ॥ ९.४३ ॥
44. पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः  । स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शाल्यवतो मृगम्  ॥ ९.४४ ॥
45. एतावानेव पुरुषो यज्जायात्मा प्रजेति ह  । विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृताङ्गना  ॥ ९.४५ ॥
46. न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते  । एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम्  ॥ ९.४६ ॥
47. सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते  । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥ ९.४७ ॥
48. यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च  । नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि  ॥ ९.४८ ॥
49. येऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः  । ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्व चित् ॥ ९.४९ ॥
50. यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छतम्  । गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्कन्दितमार्षभम्  ॥ ९.५० ॥
51. तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः  । कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थं न बीजी लभते फलम्  ॥ ९.५१ ॥
52. फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनां तथा  । प्रत्यक्षं क्षेत्रिणामर्थो बीजाद्योनिर्गलीयसी  ॥ ९.५२ ॥
53. क्रियाभ्युपगमात्त्वेतद्बीजार्थं यत्प्रदीयते  । तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च  ॥ ९.५३ ॥
54. ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति  । क्षेत्रिकस्यैव तद्बीजं न वप्ता लभते फलम्  ॥ ९.५४ ॥
55. एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च  । विहंगमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति  ॥ ९.५५ ॥
56. एतद्वः सारफल्गुत्वं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम्  । अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्ममापदि  ॥ ९.५६ ॥
57. भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भार्या या गुरुपत्न्यनुजस्य सा  । यवीयसस्तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता  ॥ ९.५७ ॥
58. ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां यवीयान् वाग्रजस्त्रियम्  । पतितौ भवतो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि  ॥ ९.५८ ॥
59. देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यङ्नियुक्तया  । प्रजेप्सिताआधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये  ॥ ९.५९ ॥
60. विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि  । एकमुत्पादयेत्पुत्रं न द्वितीयं कथं चन  ॥ ९.६० ॥
61. द्वितीयमेके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः  । अनिर्वृतं नियोगार्थं पश्यन्तो धर्मतस्तयोः  ॥ ९.६१ ॥
62. विधवायां नियोगार्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि  । गुरुवच्च स्नुषावच्च वर्तेयातां परस्परम्  ॥ ९.६२ ॥
63. नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः  । तावुभौ पतितौ स्यातां स्नुषागगुरुतल्पगौ  ॥ ९.६३ ॥
64. नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः  । अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम्  ॥ ९.६४ ॥
65. नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्व चित् । न विवाहविधावुक्तं विधवावेदनं पुनः  ॥ ९.६५ ॥
66. अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः  । मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति  ॥ ९.६६ ॥
67. स महीमखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा  । वर्णानां संकरं चक्रे कामोपहतचेतनः  ॥ ९.६७ ॥
68. ततः प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिकां स्त्रियम्  । नियोजयत्यपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः  ॥ ९.६८ ॥
69. यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः  । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः  ॥ ९.६९ ॥
70. यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम्  । मिथो भजेता प्रसवात्सकृत्सकृदृतावृतौ  ॥ ९.७० ॥
71. न दत्त्वा कस्य चित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः  । दत्त्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतम्  ॥ ९.७१ ॥
72. विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यजेत्कन्यां विगर्हिताम्  । व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम्  ॥ ९.७२ ॥
73. यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्यायोपपादयेत् । तस्य तद्वितथं कुर्यात्कन्यादातुर्दुरात्मनः  ॥ ९.७३ ॥
74. विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत्कार्यवान्नरः  । अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत्स्थितिमत्यपि  ॥ ९.७४ ॥
75. विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन्नियममास्थिता  । प्रोषिते त्वविधायैव जीवेच्छिल्पैरगर्हितैः  ॥ ९.७५ ॥
76. प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्योऽष्टौ नरः समाः  । विद्यार्थं षड्यशोऽर्थं वा कामार्थं त्रींस्तु वत्सरान्  ॥ ९.७६ ॥
77. संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः  । ऊर्ध्वं संवत्सरात्त्वेनां दायं हृत्वा न संवसेत् ॥ ९.७७ ॥
78. अतिक्रामेत्प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तमेव वा  । सा त्रीन्मासान् परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा  ॥ ९.७८ ॥
79. उन्मत्तं पतितं क्लीबमबीजं पापरोगिणम्  । न त्यागोऽस्ति द्विषन्त्याश्च न च दायापवर्तनम्  ॥ ९.७९ ॥
80. मद्यपासाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । व्याधिता वाधिवेत्तव्या हिंस्रार्थघ्नी च सर्वदा  ॥ ९.८० ॥
81. वन्ध्याष्टमेऽधिवेद्याऽअब्दे दशमे तु मृतप्रजा  । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी  ॥ ९.८१ ॥
82. या रोगिणी स्यात्तु हिता संपन्ना चैव शीलतः  । सानुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कर्हि चित् ॥ ९.८२ ॥
83. अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद्रुषिता गृहात् । सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ  ॥ ९.८३ ॥
84. प्रतिषिद्धापि चेद्या तु मद्यमभ्युदयेष्वपि  । प्रेक्षासमाजं गच्छेद्वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट् ॥ ९.८४ ॥
85. यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन् योषितो द्विजाः  । तासां वर्णक्रमेण स्याज्ज्येष्ठ्यं पूजा च वेश्म च  ॥ ९.८५ ॥
86. भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम्  । स्वा चैव कुर्यात्सर्वेषां नास्वजातिः कथं चन  ॥ ९.८६ ॥
87. यस्तु तत्कारयेन्मोहात्सजात्या स्थितयान्यया  । यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः  ॥ ९.८७ ॥
88. उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च  । अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्यथाविधि  ॥ ९.८८ ॥
89. काममा मरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्या र्तुमत्यपि  । न चैवैनां प्रयच्चेत्तु गुणहीनाय कर्हि चित् ॥ ९.८९ ॥
90. त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती  । ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम्  ॥ ९.९० ॥
91. अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम्  । नैनः किं चिदवाप्नोति न च यं साधिगच्छति  ॥ ९.९१ ॥
92. अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा  । मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना स्याद्यदि तं हरेत् ॥ ९.९२ ॥
93. पित्रे न दद्याच्छुल्कं तु कन्यामृतुमतीं हरन्  । स च स्वाम्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात् ॥ ९.९३ ॥
94. त्रिंशद्वर्षो वहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम्  । त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः  ॥ ९.९४ ॥
95. देवदत्तां पतिर्भार्यां विन्दते नेच्छयात्मनः  । तां साध्वीं बिभृयान्नित्यं देवानां प्रियमाचरन्  ॥ ९.९५ ॥
96. प्रजनार्थं स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवः  । तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सहोदितः  ॥ ९.९६ ॥
97. कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः  । देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते  ॥ ९.९७ ॥
98. आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददन्  । शुल्कं हि गृह्णन् कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम्  ॥ ९.९८ ॥
99. एतत्तु न परे चक्रुर्नापरे जातु साधवः  । यदन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते  ॥ ९.९९ ॥
100. नानुशुश्रुम जात्वेतत्पूर्वेष्वपि हि जन्मसु  । शुल्कसंज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृविक्रयम्  ॥ ९.१०० ॥
101. अन्योन्यस्याव्यभिचारो भवेदामरणान्तिकः  । एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः  ॥ ९.१०१ ॥
102. तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ  । यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्तावितरेतरम्  ॥ ९.१०२ ॥
103. एष स्त्रीपुंसयोरुक्तो धर्मो वो रतिसंहितः  । आपद्यपत्यप्राप्तिश्च दायधर्मं निबोधत  ॥ ९.१०३ ॥
17. Division of the inheritance property
104. ऊर्ध्वं पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम्  । भजेरन् पैतृकं रिक्थमनीशास्ते हि जीवतोः  ॥ ९.१०४ ॥
105. ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पित्र्यं धनमशेषतः  । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा  ॥ ९.१०५ ॥
106. ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः  । पितॄणामनृणश्चैव स तस्मात्सर्वमर्हति  ॥ ९.१०६ ॥
107. यस्मिन्नृणं संनयति येन चानन्त्यमश्नुते  । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः  ॥ ९.१०७ ॥
108. पितेव पालयेत्पूत्रान् ज्येष्ठो भ्रातॄण्यवीयसः  । पुत्रवच्चापि वर्तेरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः  ॥ ९.१०८ ॥
109. ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः  । ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठः सद्भिरगर्हितः  ॥ ९.१०९ ॥
110. यो ज्येष्ठो ज्येष्ठवृत्तिः स्यान्मातेव स पितेव सः  । अज्येष्ठवृत्तिर्यस्तु स्यात्स संपूज्यस्तु बन्धुवत् ॥ ९.११० ॥
111. एवं सह वसेयुर्वा पृथग्वा धर्मकाम्यया  । पृथग्विवर्धते धर्मस्तस्माद्धर्म्या पृथक्क्रिया  ॥ ९.१११ ॥
112. ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच्च यद्वरम्  । ततोऽर्धं मध्यमस्य स्यात्तुरीयं तु यवीयसः  ॥ ९.११२ ॥
113. ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम्  । येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान्मध्यमं धनम्  ॥ ९.११३ ॥
114. सर्वेषां धनजातानामाददीताग्र्यमग्रजः  । यच्च सातिशयं किं चिद्दशतश्चाप्नुयाद्वरम्  ॥ ९.११४ ॥
115. उद्धारो न दशस्वस्ति संपन्नानां स्वकर्मसु  । यत्किं चिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम्  ॥ ९.११५ ॥
116. एवं समुद्धृतोद्धारे समानंशान् प्रकल्पयेत् । उद्धारेऽनुद्धृते त्वेषामियं स्यादंशकल्पना  ॥ ९.११६ ॥
117. एकाधिकं हरेज्ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यर्धं ततोऽनुजः  । अंशमंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः  ॥ ९.११७ ॥
118. स्वेभ्योऽंशेभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रदद्युर्भ्रातरः पृथक् । स्वात्स्वादंशाच्चतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सवः  ॥ ९.११८ ॥
119. अजाविकं सैकशफं न जातु विषमं भजेत् । अजाविकं तु विषमं ज्येष्ठस्यैव विधीयते  ॥ ९.११९ ॥
120. यवीयाञ्ज्येष्ठभार्यायां पुत्रमुत्पादयेद्यदि  । समस्तत्र विभागः स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः  ॥ ९.१२० ॥
121. उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते  । पिता प्रधानं प्रजने तस्माद्धर्मेण तं भजेत् ॥ ९.१२१ ॥
122. पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः  । कथं तत्र विभागः स्यादिति चेत्संशयो भवेत् ॥ ९.१२२ ॥
123. एकं वृषभमुद्धारं संहरेत स पूर्वजः  । ततोऽपरे ज्येष्ठवृषास्तदूनानां स्वमातृतः  ॥ ९.१२३ ॥
124. ज्येष्ठस्तु जातो ज्येष्ठायां हरेद्वृषभषोडशाः  । ततः स्वमातृतः शेषा भजेरन्निति धारणा  ॥ ९.१२४ ॥
125. सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणामविशेषतः  । न मातृतो ज्यैष्ठ्यमस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यमुच्यते  ॥ ९.१२५ ॥
126. जन्मज्येष्ठेन चाह्वानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम्  । यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता  ॥ ९.१२६ ॥
127. अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम्  । यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात्स्वधाकरम्  ॥ ९.१२७ ॥
128. अनेन तु विधानेन पुरा चक्रेऽथ पुत्रिकाः  । विवृद्ध्यर्थं स्ववंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः  ॥ ९.१२८ ॥
129. ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश  । सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीतात्मा सप्तविंशतिम्  ॥ ९.१२९ ॥
130. यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा  । तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत् ॥ ९.१३० ॥
131. मातुस्तु यौतकं यत्स्यात्कुमारीभाग एव सः  । दौहित्र एव च हरेदपुत्रस्याखिलं धनम्  ॥ ९.१३१ ॥
132. दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् । स एव दद्याद्द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च  ॥ ९.१३२ ॥
133. पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषोऽस्ति धर्मतः  । तयोर्हि मातापितरौ संभूतौ तस्य देहतः  ॥ ९.१३३ ॥
134. पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते  । समस्तत्र विभागः स्याज्ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः  ॥ ९.१३४ ॥
135. अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथं चन  । धनं तत्पुत्रिकाभर्ता हरेतैवाविचारयन्  ॥ ९.१३५ ॥
136. अकृता वा कृता वापि यं विन्देत्सदृशात्सुतम्  । पौत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनम्  ॥ ९.१३६ ॥
137. पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते  । अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्  ॥ ९.१३७ ॥
138. पुंनाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः  । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा  ॥ ९.१३८ ॥
139. पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नोपपद्यते  । दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं संतारयति पौत्रवत् ॥ ९.१३९ ॥
140. मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत्पुत्रिकासुतः  । द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तत्पितुः पितुः  ॥ ९.१४० ॥
141. उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्त्रिमः  । स हरेतैव तद्रिक्थं संप्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः  ॥ ९.१४१ ॥
142. गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद्दत्त्रिमः क्व चित् । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा  ॥ ९.१४२ ॥
143. अनियुक्तासुतश्चैव पुत्रिण्याप्तश्च देवरात् । उभौ तौ नार्हतो भागं जारजातककामजौ  ॥ ९.१४३ ॥
144. नियुक्तायामपि पुमान्नार्यां जातोऽविधानतः  । नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः  ॥ ९.१४४ ॥
145. हरेत्तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथाउरसः  । क्षेत्रिकस्य तु तद्बीजं धर्मतः प्रसवश्च सः  ॥ ९.१४५ ॥
146. धनं यो बिभृयाद्भ्रातुर्मृतस्य स्त्रियमेव च  । सोऽपत्यं भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम्  ॥ ९.१४६ ॥
147. या नियुक्तान्यतः पुत्रं देवराद्वाप्यवाप्नुयात् । तं कामजमरिक्थीयं वृथोत्पन्नं प्रचक्षते  ॥ ९.१४७ ॥
148. एतद्विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिषु  । बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत  ॥ ९.१४८ ॥
149. ब्राह्मणस्यानुपूर्व्येण चतस्रस्तु यदि स्त्रियः  । तासां पुत्रेषु जातेषु विभागेऽयं विधिः स्मृतः  ॥ ९.१४९ ॥
150. कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च  । विप्रस्याउद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः  ॥ ९.१५० ॥
151. त्र्यंशं दायाद्धरेद्विप्रो द्वावंशौ क्षत्रियासुतः  । वैश्याजः सार्धमेवांशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ ९.१५१ ॥
152. सर्वं वा रिक्थजातं तद्दशधा परिकल्प्य च  । धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् ॥ ९.१५२ ॥
153. चतुरोऽंशान् हरेद्विप्रस्त्रीनंशान् क्षत्रियासुतः  । वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ ९.१५३ ॥
154. यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रोऽप्यसत्पुत्रोऽपि वा भवेत् । नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय धर्मतः  ॥ ९.१५४ ॥
155. ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् । यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धनं भवेत् ॥ ९.१५५ ॥
156. समवर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम्  । उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्नितरे समम्  ॥ ९.१५६ ॥
157. शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते  । तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ ९.१५७ ॥
158. पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां स्वायंभुवो मनुः  । तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः  ॥ ९.१५८ ॥
159. औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च  । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥ ९.१५९ ॥
160. कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा  । स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः  ॥ ९.१६० ॥
161. यादृशं फलमाप्नोति कुप्लवैः संतरञ्जलम्  । तादृशं फलमाप्नोति कुपुत्रैः संतरंस्तमः  ॥ ९.१६१ ॥
162. यद्येकरिक्थिनौ स्यातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ  । यस्य यत्पैतृकं रिक्थं स तद्गृह्णीत नेतरः  ॥ ९.१६२ ॥
163. एक एवाउरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः  । शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम्  ॥ ९.१६३ ॥
164. षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् । औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा  ॥ ९.१६४ ॥
165. औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ  । दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः  ॥ ९.१६५ ॥
166. स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम्  । तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्राथमकल्पिकम्  ॥ ९.१६६ ॥
167. यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा  । स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः  ॥ ९.१६७ ॥
168. माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि  । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः  ॥ ९.१६८ ॥
169. सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम्  । पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः  ॥ ९.१६९ ॥
170. उत्पद्यते गृहे यस्तु न च ज्ञायेत कस्य सः  । स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः  ॥ ९.१७० ॥
171. मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा  । यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते  ॥ ९.१७१ ॥
172. पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः  । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम्  ॥ ९.१७२ ॥
173. या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती  । वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते  ॥ ९.१७३ ॥
174. क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा  ॥ ९.१७४ ॥
175. या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया  । उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते  ॥ ९.१७५ ॥
176. सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागतापि वा  । पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनः संस्कारमर्हति  ॥ ९.१७६ ॥
177. मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानमर्पयेद्यस्मै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः  ॥ ९.१७७ ॥
178. यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम्  । स पारयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः  ॥ ९.१७८ ॥
179. दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् । सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः  ॥ ९.१७९ ॥
180. क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान्  । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः  ॥ ९.१८० ॥
181. य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गादन्यबीजजाः  । यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नेतरस्य तु  ॥ ९.१८१ ॥
182. भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ ९.१८२ ॥
183. सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः  ॥ ९.१८३ ॥
184. श्रेयसः श्रेयसोऽलाभे पापीयान् रिक्थमर्हति  । बहवश्चेत्तु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः  ॥ ९.१८४ ॥
185. न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः  । पिता हरेदपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च  ॥ ९.१८५ ॥
186. त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते  । चतुर्थः संप्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते  ॥ ९.१८६ ॥
187. अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं भवेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा  ॥ ९.१८७ ॥
188. सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः  । त्रैविद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते  ॥ ९.१८८ ॥
189. अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः  । इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः  ॥ ९.१८९ ॥
190. संस्थितस्यानपत्यस्य सगोत्रात्पुत्रमाहरेत् । तत्र यद्रिक्थजातं स्यात्तत्तस्मिन् प्रतिपादयेत् ॥ ९.१९० ॥
191. द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने  । तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात्तत्स गृह्णीत नेतरः  ॥ ९.१९१ ॥
192. जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः  । भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः  ॥ ९.१९२ ॥
193. यास्तासां स्युर्दुहितरस्तासामपि यथार्हतः  । मातामह्या धनात्किं चित्प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम्  ॥ ९.१९३ ॥
194. अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि  । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम्  ॥ ९.१९४ ॥
195. अन्वाधेयं च यद्दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत् । पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास्तद्धनं भवेत् ॥ ९.१९५ ॥
196. ब्राह्मदैवार्षगान्धर्व- प्राजापत्येषु यद्वसु  । अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते  ॥ ९.१९६ ॥
197. यत्त्वस्याः स्याद्धनं दत्तं विवाहेष्वासुरादिषु  । अप्रजायामतीतायां मातापित्रोस्तदिष्यते  ॥ ९.१९७ ॥
198. स्त्रियां तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं कथं चन  । ब्राह्मणी तद्धरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥ ९.१९८ ॥
199. न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद्बहुमध्यगात् । स्वकादपि च वित्ताद्धि स्वस्य भर्तुरनाज्ञया  ॥ ९.१९९ ॥
200. पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते  ॥ ९.२०० ॥
201. अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा  । उन्मत्तजडमूकाश्च ये च के चिन्निरिन्द्रियाः  ॥ ९.२०१ ॥
202. सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा  । ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत् ॥ ९.२०२ ॥
203. यद्यर्थिता तु दारैः स्यात्क्लीबादीनां कथं चन  । तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति  ॥ ९.२०३ ॥
204. यत्किं चित्पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति  । भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः  ॥ ९.२०४ ॥
205. अविद्यानां तु सर्वेषामीहातश्चेद्धनं भवेत् । समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा  ॥ ९.२०५ ॥
206. विद्याधनं तु यद्यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत् । मैत्र्यमौद्वाहिकं चैव माधुपर्किकमेव च  ॥ ९.२०६ ॥
207. भ्रातॄणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा  । स निर्भाज्यः स्वकादंशात्किं चिद्दत्त्वोपजीवनम्  ॥ ९.२०७ ॥
208. अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम्  । स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति  ॥ ९.२०८ ॥
209. पैतृकं तु पिता द्रव्यमनवाप्तं यदाप्नुयात् । न तत्पुत्रैर्भजेत्सार्धमकामः स्वयमर्जितम्  ॥ ९.२०९ ॥
210. विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि  । समस्तत्र विभागः स्याज्ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते  ॥ ९.२१० ॥
211. येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः  । म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते  ॥ ९.२११ ॥
212. सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम्  । भ्रातरो ये च संसृष्टा भागिन्यश्च सनाभयः  ॥ ९.२१२ ॥
213. यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद्भ्रातॄन् यवीयसः  । सोऽज्येष्ठः स्यादभागश्च नियन्तव्यश्च राजभिः  ॥ ९.२१३ ॥
214. सर्व एव विकर्मस्था नार्हन्ति भ्रातरो धनम्  । न चादत्त्वा कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्  ॥ ९.२१४ ॥
215. भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह  । न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कथं चन  ॥ ९.२१५ ॥
216. ऊर्ध्वं विभागाज्जातस्तु पित्र्यमेव हरेद्धनम्  । संसृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेत स तैः सह  ॥ ९.२१६ ॥
217. अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् । मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम्  ॥ ९.२१७ ॥
218. ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि  । पश्चाद्दृश्येत यत्किं चित्तत्सर्वं समतां नयेत् ॥ ९.२१८ ॥
219. वस्त्रं पत्रमलङ्कारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः  । योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते  ॥ ९.२१९ ॥
220. अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः  । क्रमशः क्षेत्रजादीनां द्यूतधर्मं निबोधत  ॥ ९.२२० ॥
18. Gambling & Betting
221. द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रान्निवारयेत् । राजान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम्  ॥ ९.२२१ ॥
222. प्रकाशमेतत्तास्कर्यं यद्देवनसमाह्वयौ  । तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान् भवेत् ॥ ९.२२२ ॥
223. अप्राणिभिर्यत्क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते  । प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः  ॥ ९.२२३ ॥
224. द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा  । तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः  ॥ ९.२२४ ॥
225. कितवान् कुशीलवान् क्रूरान् पाषण्डस्थांश्च मानवान्  । विकर्मस्थान् शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत्पुरात् ॥ ९.२२५ ॥
226. एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रछन्नतस्कराः  । विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः  ॥ ९.२२६ ॥
227. द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् । तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान्  ॥ ९.२२७ ॥
228. प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः  । तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा  ॥ ९.२२८ ॥
229. क्षत्रविट्शूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमशक्नुवन्  । आनृण्यं कर्मणा गच्छेद्विप्रो दद्याच्छनैः शनैः  ॥ ९.२२९ ॥
230. स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम्  । शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर्विदध्यान्नृपतिर्दमम्  ॥ ९.२३० ॥
19. Miscellaneous law
231. ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम्  । धनोष्मणा पच्यमानास्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः  ॥ ९.२३१ ॥
232. कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृतीनां च दूषकान्  । स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्द्विट्सेविनस्तथा  ॥ ९.२३२ ॥
233. तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्व चन यद्भवेत् । कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ ९.२३३ ॥
234. अमात्याः प्राड्विवाको वा यत्कुर्युः कार्यमन्यथा  । तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तान् सहस्रं च दण्डयेत् ॥ ९.२३४ ॥
235. ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः  । एते सर्वे पृथग्ज्ञेया महापातकिनो नराः  ॥ ९.२३५ ॥
236. चतुर्णामपि चैतेषां प्रायश्चित्तमकुर्वताम्  । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ ९.२३६ ॥
237. गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः  । स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान्  ॥ ९.२३७ ॥
238. असंभोज्या ह्यसंयाज्या असंपाठ्याऽविवाहिनः  । चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्मबहिष्कृताः  ॥ ९.२३८ ॥
239. ज्ञातिसंबन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः  । निर्दया निर्नमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम्  ॥ ९.२३९ ॥
240. प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम्  । नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहसम्  ॥ ९.२४० ॥
241. आगःसु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः  । विवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्सद्रव्यः सपरिच्छदः  ॥ ९.२४१ ॥
242. इतरे कृतवन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः  । सर्वस्वहारमर्हन्ति कामतस्तु प्रवासनम्  ॥ ९.२४२ ॥
243. नाददीत नृपः साधुर्महापातकिनो धनम्  । आददानस्तु तल्लोभात्तेन दोषेण लिप्यते  ॥ ९.२४३ ॥
244. अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् । श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥ ९.२४४ ॥
245. ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः  । ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः  ॥ ९.२४५ ॥
246. यत्र वर्जयते राजा पापकृद्भ्यो धनागमम्  । तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः  ॥ ९.२४६ ॥
247. निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् । बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं च न जायते  ॥ ९.२४७ ॥
248. ब्राह्मणान् बाधमानं तु कामादवरवर्णजम्  । हन्याच्चित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः  ॥ ९.२४८ ॥
249. यावानवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे  । अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः  ॥ ९.२४९ ॥
250. उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवादमानयोः  । अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः  ॥ ९.२५० ॥
251. एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक्कुर्वन्महीपतिः  । देशानलब्धांल्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥ ९.२५१ ॥
252. सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः  । कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम्  ॥ ९.२५२ ॥
253. रक्षनादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् । नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः  ॥ ९.२५३ ॥
254. अशासंस्तस्करान् यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः  । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते  ॥ ९.२५४ ॥
255. निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम्  । तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः  ॥ ९.२५५ ॥
256. द्विविधांस्तस्करान् विद्यात्परद्रव्यापहारकान्  । प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः  ॥ ९.२५६ ॥
257. प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः  । प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः  ॥ ९.२५७ ॥
258. उत्कोचकाश्चाउपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा  । मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चेक्षणिकैः सह  ॥ ९.२५८ ॥
259. असम्यक्कारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः  । शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः  ॥ ९.२५९ ॥
260. एवमादीन् विजानीयात्प्रकाशांल्लोककण्टकान्  । निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः  ॥ ९.२६० ॥
261. तान् विदित्वा सुचरितैर्गूढैस्तत्कर्मकारिभिः  । चारैश्चानेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशमानयेत् ॥ ९.२६१ ॥
262. तेषां दोषानभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः  । कुर्वीत शासनं राजा सम्यक्सारापराधतः  ॥ ९.२६२ ॥
263. न हि दण्डादृते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः  । स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ  ॥ ९.२६३ ॥
264. सभाप्रपापूपशाला- वेशमद्यान्नविक्रयाः  । चतुष्पथांश्चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च  ॥ ९.२६४ ॥
265. जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च  । शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च  ॥ ९.२६५ ॥
266. एवंविधान्नृपो देशान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः  । तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश्चाप्यनुचारयेत् ॥ ९.२६६ ॥
267. तत्सहायैरनुगतैर्नानाकर्मप्रवेदिभिः  । विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः  ॥ ९.२६७ ॥
268. भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः  । शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम्  ॥ ९.२६८ ॥
269. ये तत्र नोपसर्पेयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये  । तान् प्रसह्य नृपो हन्यात्समित्रज्ञातिबान्धवान्  ॥ ९.२६९ ॥
270. न होढेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः  । सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन्  ॥ ९.२७० ॥
271. ग्रामेष्वपि च ये के चिच्चौराणां भक्तदायकाः  । भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत् ॥ ९.२७१ ॥
272. राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश्चैव चोदितान्  । अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ्शिष्याच्चौरानिव द्रुतम्  ॥ ९.२७२ ॥
273. यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः  । दण्डेनैव तमप्योषेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम्  ॥ ९.२७३ ॥
274. ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने  । शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः  ॥ ९.२७४ ॥
275. राज्ञः कोशापहर्तॄंश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान्  । घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान्  ॥ ९.२७५ ॥
276. संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः  । तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥ ९.२७६ ॥
277. अङ्गुलीर्ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे  । द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति  ॥ ९.२७७ ॥
278. अग्निदान् भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान्  । संनिधातॄंश्च मोषस्य हन्याच्चौरमिवेश्वरः  ॥ ९.२७८ ॥
279. तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा  । यद्वापि प्रतिसंस्कुर्याद्दाप्यस्तूत्तमसाहसम्  ॥ ९.२७९ ॥
280. कोष्ठागारायुधागार- देवतागारभेदकान्  । हस्त्यश्वरथहर्तॄंश्च हन्यादेवाविचारयन्  ॥ ९.२८० ॥
281. यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् । आगमं वाप्यपां भिन्द्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम्  ॥ ९.२८१ ॥
282. समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि  । स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥ ९.२८२ ॥
283. आपद्गतोऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा  । परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः  ॥ ९.२८३ ॥
284. चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः  । अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः  ॥ ९.२८४ ॥
285. संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः  । प्रतिकुर्याच्च तत्सर्वं पञ्च दद्याच्छतानि च  ॥ ९.२८५ ॥
286. अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा  । मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः  ॥ ९.२८६ ॥
287. समैर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा  । समाप्नुयाद्दमं पूर्वं नरो मध्यममेव वा  ॥ ९.२८७ ॥
288. बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् । दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पापकारिणह् ॥ ९.२८८ ॥
289. प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम्  । द्वाराणां चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ ९.२८९ ॥
290. अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः  । मूलकर्मणि चानाप्तेः कृत्यासु विविधासु च  ॥ ९.२९० ॥
291. अबीजविक्रयी चैव बीजोत्कृष्टा तथैव च  । मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम्  ॥ ९.२९१ ॥
292. सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः  । प्रवर्तमानमन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः  ॥ ९.२९२ ॥
293. सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च  । कालमासाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ ९.२९३ ॥
­Summary of the duties of a king 294 — 324
294. स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत्तथा  । सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते  ॥ ९.२९४ ॥
295. सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम्  । पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत् ॥ ९.२९५ ॥
296. सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किं चिदतिरिच्यते  ॥ ९.२९६ ॥
297. तेषु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते  । येन यत्साध्यते कार्यं तत्तस्मिञ्श्रेष्ठमुच्यते  ॥ ९.२९७ ॥
298. चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम्  । स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः  ॥ ९.२९८ ॥
299. पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च  । आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम्  ॥ ९.२९९ ॥
300. आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः  । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते  ॥ ९.३०० ॥
301. कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च  । राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते  ॥ ९.३०१ ॥
302. कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद्द्वापरं युगम्  । कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम्  ॥ ९.३०२ ॥
303. इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च  । चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ९.३०३ ॥
304. वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति  । तथाभिवर्षेत्स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन्  ॥ ९.३०४ ॥
305. अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः  । तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥ ९.३०५ ॥
306. प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः  । तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम्  ॥ ९.३०६ ॥
307. यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति  । तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम्  ॥ ९.३०७ ॥
308. वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते  । तथा पापान्निगृह्णीयाद्व्रतमेतद्धि वारुणम्  ॥ ९.३०८ ॥
309. परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः  । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः  ॥ ९.३०९ ॥
310. प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु  । दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम्  ॥ ९.३१० ॥
311. यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम्  । तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम्  ॥ ९.३११ ॥
312. एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः  । स्तेनान् राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च  ॥ ९.३१२ ॥
313. परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्  ॥ ९.३१३ ॥
314. यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः  । क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान्  ॥ ९.३१४ ॥
315. लोकानन्यान् सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः  । देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात् ॥ ९.३१५ ॥
316. यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा  । ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः  ॥ ९.३१६ ॥
317. अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ ९.३१७ ॥
318. श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति  । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते  ॥ ९.३१८ ॥
319. एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु  । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् ॥ ९.३१९ ॥
320. क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः  । ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्  ॥ ९.३२० ॥
321. अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्  । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति  ॥ ९.३२१ ॥
322. नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते  । ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते  ॥ ९.३२२ ॥
323. दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम्  । पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे  ॥ ९.३२३ ॥
324. एवं चरन् सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः  । हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान्नियोजयेत् ॥ ९.३२४ ॥
325. एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः  । इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः  ॥ ९.३२५ ॥
20. Duties of others business & service class
326. वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम्  । वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे  ॥ ९.३२६ ॥
327. प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्  । ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः  ॥ ९.३२७ ॥
328. न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति  । वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन  ॥ ९.३२८ ॥
329. मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च  । गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम्  ॥ ९.३२९ ॥
330. बीजानामुप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च  । मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः  ॥ ९.३३० ॥
331. सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान्  । लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम्  ॥ ९.३३१ ॥
332. भृत्यानां च भृतिं विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणां  । द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च  ॥ ९.३३२ ॥
333. धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम्  । दद्याच्च सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः  ॥ ९.३३३ ॥
334. विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम्  । शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परः  ॥ ९.३३४ ॥
335. शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुर्मृदुवागनहंकृतः  । ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते  ॥ ९.३३५ ॥
336. एषोऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः  । आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्निबोधत  ॥ ९.३३६ ॥